Substancje słodzące a cukrzyca

Niskokaloryczne substancje słodzące od lat są analizowane pod kątem ich wpływu na osoby z cukrzycą oraz te, które znajdują się w grupie ryzyka. Badania wskazują, że stosowane zamiast cukru mogą wspierać kontrolę glikemii i redukcję kaloryczności diety – elementy kluczowe w profilaktyce i leczeniu cukrzycy typu 2.

Cukrzyca – rosnące wyzwanie zdrowotne

Cukrzyca jest jednym z największych problemów zdrowotnych XXI wieku. W ostatnich dwóch dekadach liczba dorosłych chorujących na tę chorobę wzrosła ponad trzykrotnie, co pokazuje skalę narastającego wyzwania zdrowotnego.

Według danych opublikowanych w 2019 r. przez Międzynarodową Federację Diabetologiczną (International Diabetes Federation, IDF), 9,3% dorosłych w wieku 20-79 lat zmaga się z cukrzycą – to aż 463 miliony osób na świecie. Dodatkowo, około 1,1 miliona dzieci i młodzieży poniżej 20. roku życia choruje na cukrzycę typu 1.

Prognozy są równie niepokojące [1]:

• 578 milionów dorosłych z cukrzycą w 2030 r.,
• 700 milionów w roku 2045.

W Polsce na cukrzycę choruje około 3 milionów osób (9,1% populacji), z czego około 90% stanowi cukrzyca typu 2 – w dużej mierze związana z czynnikami stylu życia, takimi jak nieprawidłowa dieta, nadwaga i niska aktywność fizyczna [2].

Dlaczego substancje słodzące są istotne w kontekście cukrzycy?

Niskokaloryczne środki słodzące mogą pomóc w ograniczeniu spożycia cukrów, a tym samym zapewnić wyrównanie poziomu glikemii oraz redukcję masy ciała u osób z nadwagą i otyłością [3]. Liczne badania pokazują, że nadmierne spożycie cukru i nadmierna masa ciała sprzyjają rozwojowi insulinooporności, a w konsekwencji zwiększają ryzyko cukrzycy typu 2 [4].

Zastąpienie sacharozy słodzikami może przynieść kilka korzyści:

• zmniejsza poposiłkowy wzrost glikemii,
• obniża kaloryczność diety,
• pomaga zaspokoić potrzebę spożywania słodkich rzeczy i utrzymać wytyczne dotyczące diety.

Przykładem korzystnego wpływu substancji słodzących może być 20-letnie badanie obejmujące 2680 mężczyzn, w którym stwierdzono, że zastąpienie napojów słodzonych cukrem ich odpowiednikami zawierającymi słodziki wiązało się ze zmniejszonym ryzykiem wystąpienia cukrzycy typu 2 [5].

Z tych powodów substancje słodzące są uznawane za odpowiedni wybór żywieniowy dla osób z cukrzycą i stanem przedcukrzycowym – o ile są częścią zbilansowanej diety i zdrowego stylu życia.

Jaki jest wpływ substancji słodzących na glikemię?

Pozytywny wpływ stosowania niskokalorycznych substancji słodzących na glikemię poposiłkową został potwierdzony w ocenie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności. Eksperci panelu ds. produktów dietetycznych, żywienia i alergii stwierdzili, że niskokaloryczne substancje słodzące [6]:

• nie mają wpływu na metabolizm węglowodanów,
• nie podnoszą poziomu glukozy we krwi ani w krótkim, ani w długim okresie,
• przyczyniają się do utrzymania prawidłowego stężenia glukozy.

Na tej podstawie dopuszczono oświadczenie zdrowotne obowiązujące w całej Unii Europejskiej [7]:

„Spożywanie żywności lub napojów zawierających substancje słodzące zamiast cukru prowadzi do mniejszego wzrostu poziomu glukozy we krwi po ich spożyciu niż po spożyciu żywności lub napojów zawierających cukier.”

Stanowiska międzynarodowych organizacji  diabetologicznych

Diabetes UK

W stanowisku z 2018 r. organizacja stwierdziła, że niskokaloryczne substancje słodzące są bezpieczne i mogą być stosowane przez osoby dorosłe i dzieci w celu ułatwienia kontroli masy ciała i glikemii [8].

American Diabetes Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Diabetologiczne)

W dokumencie „Nutrition Therapy for Adults with Diabetes or Prediabetes” przedstawiono, że zamiana cukru na substytuty [9]:

• obniża spożycie kalorii i węglowodanów,
• może poprawiać kontrolę glikemii,
• może wpływać korzystnie na masę ciała i parametry metaboliczne.

Podkreślono, aby nie „kompensować” zaoszczędzonych kalorii dodatkowymi przekąskami.

Polskie organizacje naukowe

Polskie Towarzystwo Badań nad Otyłością oraz Polskie Towarzystwo Diabetologiczne rekomendują stosowanie niskokalorycznych substancji słodzących jako zamienników cukru u osób [10]:

• z nadmierną masą ciała,
• z zaburzeniami tolerancji glukozy,
• z cukrzycą typu 2.

W stanowisku z 2019 r. podkreślono, że słodziki [11]:

• pomagają ograniczać spożycie cukrów prostych,
• mogą ułatwiać realizację zaleceń dietetycznych,
• powinny być częścią szerszej strategii zdrowego stylu życia.

Czy substancje słodzące są odpowiednie dla osób z cukrzycą?

Tak – produkty z substancjami słodzącymi:

• nie powodują nagłych wzrostów glukozy,
• pomagają ograniczyć cukier w diecie,
• wspierają kontrolę masy ciała,
• są uznane za bezpieczne przez EFSA, WHO i JECFA.

Nie zastępują leczenia, ale mogą być pomocnym narzędziem wspierającym codzienną kontrolę glikemii.

1. Olszanecka-Glinianowicz M., Stoś K., Gajda-Wyrębek J., Stanowisko Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością, Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny, Instytutu Żywności i Żywienia im. prof. dra med. Aleksandra Szczygła w sprawie stosowania niskokalorycznych substancji słodzących, „Nutrition, Obesity & Metabolic Surgery”, 6(1)/2019
2. IDF, Diabetes Atlas 9th edition, 2019, https://www.diabetesatlas.org/en/resources/
3. https://www.nfz-krakow.pl/dla-pacjenta/aktualnosci/sroda-z-profilaktyka-cukrzyca-jedna-choroba-rozne-oblicza,481.html
4. Łajdecka K., Kujawska-Łuczak M., Stosowanie niskokalorycznych środków słodzących u osób z cukrzycą typu 2, “Forum Zaburzeń Metabolicznych”, 7(1)/ 2016.
5. Deer J., Koska J., Ozias M., Reaven P., Dietary models of insulin resistance, “Metabolism”, 64/2015.
6. de Koning L., Malik V.S., Rimm E.B., Willett W.C., Hu F.B., Sugar-sweetened and artificially sweetened beverage consumption and risk of type 2 diabetes in men, “Am J Clin Nutr”, 93/2011.
7. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to intense sweeteners and contribution to the maintenance or achievement of a normal body weight (ID 1136, 1444, 4299), reduction of post-prandial glycaemic responses (ID 4298), maintenance of normal blood glucose concentrations (ID 1221, 4298), and maintenance of tooth mineralisation by decreasing tooth demineralisation (ID 1134, 1167, 1283) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006, https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/j.efsa.2011.2229
8. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32012R0432&qid=1657537239380
9. Diabetes UK, The use of low or no calorie sweeteners. Position Statement, https://www.diabetes.org.uk/professionals/position-statements-reports/food-nutrition-lifestyle/use-of-low-or-no-calorie-sweetners
10. Evert A.B., Dennison M., Gardner C.D., Garvey W.T., Lau K.H.K., MacLeod J., Mitri J., Pereira R.F., Rawlings K., Robinson S., Saslow L., Uelmen A., Urbanski P.B., Yancy Jr. W.S., Nutrition Therapy for Adults with Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report, “Diabetes Care”, 42(5)/ 2019. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31000505/
11. Olszanecka-Glinianowicz M., Czupryniak L., Stanowisko Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego w sprawie stosowania niskokalorycznych substancji słodzących, „Prakt. Lek.”, 83/2013.