Substancje słodzące a ryzyko zgonu – czy słodziki są bezpieczne?

Substancje słodzące należą do najlepiej przebadanych dodatków do żywności na świecie. Ich bezpieczeństwo było wielokrotnie oceniane przez międzynarodowe instytucje, takie jak Wspólny Komitet Ekspertów ds. Dodatków do Żywności (JECFA) FAO/WHO, amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków (FDA) oraz Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Zanim słodziki zostaną dopuszczone do stosowania, poddaje się je rygorystycznej analizie toksykologicznej, obejmującej również ocenę potencjalnych skutków ubocznych.

Właśnie dlatego dopuszczone do stosowania niskokaloryczne substancje słodzące uznawane są za bezpieczne. Mimo to w przestrzeni publicznej pojawiają się doniesienia sugerujące rzekome zwiększenie ryzyka chorób układu krążenia lub zgonu. Kluczowe jest jednak zrozumienie, skąd takie tezy się biorą – i dlaczego nie potwierdzają ich instytucje zajmujące się oceną bezpieczeństwa żywności.

Czy spożywanie substancji słodzących zwiększa ryzyko zgonu?

W 2021 r. opublikowano systematyczny przegląd i metaanalizę badań obserwacyjnych, w których zasugerowano, że spożywanie napojów zawierających słodziki może być związane z wyższym ryzykiem chorób układu krążenia i śmiertelności ogólnej [1].

Należy jednak podkreślić dwa istotne fakty:

1. Badania obserwacyjne nie dowodzą związku przyczynowego

Tego typu badania mogą jedynie wskazywać na współwystępowanie zjawisk, ale nie są w stanie potwierdzić, że to słodziki powodują choroby lub zwiększają ryzyko zgonu.

2. Wyniki obarczone były licznymi ograniczeniami

Metaanaliza z 2021 r. opierała się na niewielkiej liczbie badań, a ich autorzy zwracali uwagę na możliwość występowania czynników zakłócających, które nie zostały odpowiednio uwzględnione. To samo podkreślają eksperci zajmujący się metodologią badań żywieniowych.

Analiza wcześniejszych badań potwierdza: brak związku przyczynowo-skutkowego

Przegląd badań obserwacyjnych z 2017 r. przeprowadzony przez H. Li i współpracowników objął zaledwie cztery badania dotyczące napojów słodzonych substancjami słodzącymi, analizujących pięć kohort [2].

Autorzy sami zaznaczyli, że:

• liczba dostępnych badań była bardzo ograniczona,
• możliwe są błędy interpretacyjne wynikające z czynników zakłócających,
• nie można potwierdzić związku przyczynowo-skutkowego.

Odwrotna zależność przyczynowo-skutkowa – wyjaśnienie, które często pomijano

Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem obserwowanych zależności jest tzw. reverse causality, czyli odwrotna zależność przyczynowo-skutkowa.

Oznacza to, że to nie słodziki prowadzą do chorób, lecz osoby już obciążone problemami zdrowotnymi częściej wybierają produkty dietetyczne, aby ograniczyć kalorie i cukier.

Dotyczy to m.in. osób:

• z nadwagą lub otyłością,
• z nadciśnieniem,
• z hipercholesterolemią,
• z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej,
• z cukrzycą.

Potwierdziły to również analizy metodologiczne innych zespołów badawczych, które zwracały uwagę, że wyniki takich badań nie mogą być podstawą do formułowania wniosków o bezpieczeństwie substancji słodzących [3].

Co mówią instytucje bezpieczeństwa żywności?

W przeciwieństwie do analiz obserwacyjnych instytucje regulacyjne oceniają bezpieczeństwo na podstawie pełnej dokumentacji naukowej, obejmującej:

• badania toksykologiczne,
• badania kliniczne,
• dane metaboliczne,
• dane epidemiologiczne,
• analizy długoterminowe.

Na tej podstawie JECFA, EFSA i FDA jednoznacznie potwierdzają bezpieczeństwo substancji słodzących stosowanych zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Podsumowanie: co naprawdę wiemy o ryzyku zgonu?

• Brak jest dowodów, że substancje słodzące zwiększają ryzyko śmiertelności ogólnej lub z powodu chorób układu krążenia.
• Doniesienia sugerujące taki związek pochodzą z badań obserwacyjnych, które nie wykazują przyczynowości, a ich wyniki mogą wynikać z odwrotnej zależności przyczynowej.
• Oceny bezpieczeństwa prowadzone przez EFSA, JECFA, FDA i inne instytucje konsekwentnie potwierdzają, że niskokaloryczne substancje słodzące są bezpieczne w ramach ustalonego dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI).

Wniosek: nie ma podstaw naukowych, by twierdzić, że prawidłowo stosowane substancje słodzące zwiększają ryzyko zgonu.

1. Sievenpiper J.L., Khan T.A., Ha V. i wsp., The importance of study design in the assessment of non-nutritive sweeteners and cardiometabolic health, “CMAJ”, 189(46)/2017.etabolic health. A letter in response to Azad et al study in CMAJ, “CMAJ”, 189(46)/2017.
2. Li H., Liang H., Yang H. i wsp., Association between intake of sweetened beverages with all-cause and cause-specific mortality: a systematic review and meta-analysis, “J Public Health”, 9/2021.
3. Pyrogianni V., La Vecchia C., Letter by Pyrogianni and La Vecchia Regarding Article, “Artificially Sweetened Beverages and Stroke, Coronary Heart Disease, and All-Cause Mortality in the Women’s Health Initiative”, “Stroke”, 50(6)/2019.