Czym są substancje słodzące?

Substancje słodzące to dodatki do żywności, które zapewniają słodki smak bez przyczyniania się do wzrostu kaloryczności produktów i podnoszenia poziomu glukozy we krwi. Znaleźć je można m.in. w napojach, deserach i gumach do żucia. Które z nich są najpopularniejsze? Czy są bezpieczne dla organizmu? Co na ich temat mówią stanowiska instytucji naukowych?

Czym są substancje słodzące?

Substancje słodzące to dodatki do żywności, które nadają produktom smak słodki. Prawo UE pozwala stosować je w żywności i w słodzikach stołowych do bezpośredniego użycia^[1]. Znajdują się także m.in. w lekach i suplementach, gdzie maskują gorzki posmak.

Ich słodkość jest wielokrotnie większa niż w przypadku sacharozy (czyli cukru stołowego) – czasem nawet kilkaset razy. Dzięki temu do uzyskania pożądanego smaku wystarczy niewielka ilość, która nie podnosi istotnie wartości energetycznej.

Słodziki znane są od ponad 100 lat, a w Europie stosowane są bezpiecznie od lat 70. XX wieku^[2]. Pierwszym powszechnie używanym związkiem słodzącym była sacharyna, która została odkryta w 1879 r. Od tamtego czasu opisano wiele innych środków nadających słodki smak, które obecnie dodaje się do żywności i napojów na całym świecie.

Jakie substancje słodzące występują w żywności i napojach?

Prawo UE uznaje 19 substancji słodzących. Jedenaście z nich określa się niekiedy niskokalorycznymi substancjami intensywnie słodzącymi.

Niskokaloryczne substancje intensywnie słodzące:

• acesulfam K (E 950)
• aspartam (E 951)
• sól aspartamu i acesulfamu (E 962)
• cyklaminiany (E 952)
• neohesperydyna DC (E 959)
• sacharyna (E 954)
• sukraloza (E 955)
• taumatyna (E 957)
• neotam (E 961)
• adwantam (E 969)
• glikozydy stewiolowe (E 960)

Jak organizm metabolizuje substancje słodzące?

Większość niskokalorycznych substancji słodzących – acesulfam K, cyklaminiany, sacharyna i sukraloza – wchłania się niemal całkowicie. Organizm ich nie metabolizuje, nie odkłada w tkankach i wydala w postaci niezmienionej.

Glikozydy stewiolowe wchłaniają się w niewielkim stopniu. Bakterie jelitowe rozkładają je do stewiolu. Stewiol nie kumuluje się w organizmie i ulega wydaleniu.

Aspartam ulega trawieniu jak inne składniki żywności:

• Rozkłada się do fenyloalaniny, kwasu asparaginowego i metanolu.
• Powstające ilości są bardzo małe na tle zwykłej diety.
• Fenyloalanina i kwas asparaginowy to aminokwasy obecne w produktach z białkiem, np. mięsie i nabiale.
• Badania i oceny EFSA nie wykazały neurotoksycznego działania kwasu asparaginowego u dzieci i dorosłych.
• Metanolu tworzy się znikoma ilość – mniej niż w wielu naturalnych produktach, np. sokach owocowych.

Wyjątek: Należy pamiętać, że aspartam jest źródłem fenyloalaniny, dlatego osoby chorujące na fenyloketonurię powinny wykluczyć go z diety – podobnie jak powinny ograniczać spożycie jakichkolwiek produktów zawierających fenyloalaninę.

Czy substancje słodzące są bezpieczne?

Tak – w UE słodziki trafiają do obrotu dopiero po rygorystycznej ocenie bezpieczeństwa przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Dopuszczenie następuje, gdy spełnione są trzy warunki:

• istnieje potrzeba technologiczna,
• stosowanie w ustalonych ilościach nie zagraża zdrowiu,
• skład i znakowanie nie wprowadzają w błąd.

Dla każdej substancji ustala się ADI (Acceptable Daily Intake) – dopuszczalne dzienne spożycie. To ilość, którą można przyjmować codziennie przez całe życie, bez ryzyka dla zdrowia. ADI powstaje z dużym marginesem bezpieczeństwa względem dawki oznaczonej jako nieszkodliwa w badaniach.

Substancje słodzące a nadwaga i otyłość

W Europie rośnie liczba osób z nadwagą i otyłością. Profilaktyka tych dwóch przypadłości w dużym stopniu opiera się na zmianach dotyczących stylu życia: regularnym ruchu oraz diecie z kontrolowaną podażą energii. Redukcja spożycia cukrów prostych to jeden z prostszych sposobów na zmniejszenie kaloryczności jadłospisu i poprawę jego ogólnej jakości.

Badania interwencyjne i przeglądy systematyczne wskazują, że zastąpienie cukru słodzikami może ułatwiać redukcję masy ciała oraz utrzymanie efektów po odchudzaniu. Korzyść pojawia się wtedy, gdy słodziki rzeczywiście zastępują cukier, a nie gdy są dodatkiem do standardowych produktów zawierających cukry proste. Najlepsze efekty zauważyć można, gdy wykorzystanie substancji słodzących w celu redukcji masy ciała połączone jest ze zbilansowaną dietą oraz aktywnością fizyczną^[3].

Substancje słodzące a cukrzyca

Niskokaloryczne substancje słodzące nie dostarczają przyswajalnych węglowodanów. Gdy zastępują cukier w napoju lub deserze, obniżają ładunek glikemiczny posiłku, a tym samym ograniczają poposiłkowy wzrost glukozy i insuliny. Korzyści ze stosowania ich pojawiają się wyłącznie wtedy, gdy rzeczywiście zastępują cukier, a nie są dodatkiem do słodzonego z użyciem cukrów prostych produktu^[4].

W praktyce żywieniowej zamiana cukru na słodziki redukuje ilość węglowodanów i energii w porcji pożywienia, co ułatwia kontrolę masy ciała i stężenia glukozy we krwi przy cukrzycy typu 2. Ten kierunek wspierają aktualne standardy postępowania diabetologicznego, które dopuszczają stosowanie substancji słodzących u pacjentów z cukrzycą jako elementu strategii ograniczania cukrów dodanych.

Substancje słodzące a ciąża

Ciąża to czas wyjątkowej troski o zdrowie – zarówno swoje, jak i rozwijającego się dziecka. Dlatego przyszłe mamy często zadają sobie pytanie, czy spożywanie niskokalorycznych substancji słodzących w ciąży jest bezpieczne. Aktualna wiedza naukowa daje jasną odpowiedź: tak, jeśli mieszczą się one w granicach dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI).

Niektóre doniesienia medialne i pojedyncze badania, m.in. duńskich naukowców, sugerowały, że aspartam może zwiększać ryzyko przedwczesnego porodu. Jednak te tezy nie znalazły potwierdzenia w szerszym kontekście badań naukowych. W 2011 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) przeanalizował dostępne dane i jednoznacznie stwierdził brak związku przyczynowego między spożywaniem napojów słodzonych niskokalorycznymi substancjami słodzącymi a przedwczesnym porodem.

Substancje słodzące a bezpieczeństwo dzieci

Rodzice coraz częściej zwracają uwagę na skład produktów, które trafiają do dziecięcego menu. Substancje słodzące budzą niekiedy obawy – głównie ze względu na to, że dzieci w przeliczeniu na kilogram masy ciała spożywają ich relatywnie więcej niż dorośli. Ale czy to rzeczywiście powód do niepokoju?

Zgodnie z aktualną wiedzą naukową, niskokaloryczne substancje słodzące są bezpieczne również dla najmłodszych. Europejskie władze regulacyjne potwierdziły, że nawet w skrajnych przypadkach dzieci nie przekraczają dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI).

W przeszłości sugerowano, że słodziki – zwłaszcza aspartam – mogą wpływać na zachowanie dzieci. Jednak kontrolowane próby kliniczne nie potwierdziły tych obaw. Nie wykazano żadnego wpływu na funkcje poznawcze, poziom nadpobudliwości ani częstotliwość napadów padaczkowych u dzieci i dorosłych.

Podsumowanie

Substancje słodzące stanowią dziś ważny element reformulacji i nowoczesnego podejścia do żywienia. Wykorzystuje się je w przemyśle spożywczym jako alternatywę dla cukru, która pozwala obniżyć kaloryczność i indeks glikemiczny wielu produktów. Dzięki temu znajdują zastosowanie w szerokiej gamie produktów spożywczych – od napojów, deserów i przetworów mlecznych po gumy do żucia i suplementy diety.

Wszystkie dopuszczone substancje słodzące zostały dokładnie przebadane pod względem wpływu na organizm człowieka. Oceny bezpieczeństwa prowadzone przez EFSA i inne instytucje potwierdzają, że stosowane w ramach dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI) nie stanowią zagrożenia dla zdrowia. Co więcej, mogą wspierać redukcję spożycia cukru, kontrolę masy ciała oraz utrzymanie stabilnego poziomu glukozy we krwi.

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1333/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie dodatków do żywności.
2. Caballero B., Trugo L., Finglas P., Encyclopedia of Food Sciences and Nutrition, Academic Press Ltd., 2003.
3. Gibson S., Drewnowski J., Hill A., Raben B., Tuorila H., Windstrom E., Consensus statement on benefits of low calorie sweeteners, “Nutrition Bulletin”, (4)39/2014.
4. Nichol, A. D., Holle, M. J., & An, R. (2018). Glycemic impact of non-nutritive sweeteners: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. European journal of clinical nutrition, 72(6), 796–804.